Feeds:
Innlegg
Kommentarar

Det hender eg er så heldig å få vera medlesar og språkrådgjevar på oppgåver, avhandlingar og rapportar. Det er kjekt og lærerikt. For ei tid attende laga eg ei i lita verktøykasse til ein skribent som i utgangspunktet ikkje er tekstsnikkar, men derimot har andre yrkesfag. Når ein då stadig skal gje seg i kast med fagtekstar i akademiske studium, kan det vera greitt med nokre tips slik at ein fjernar nokre av dei tinga som skapar motstand i leseprosessen. Når ein har lese fleire tekstar av same snikkar, ser ein gjerne kva som går att. Så her er nokre av dei tipsa eg gav for at han skulle kunna rydda litt langs neste veg sjølv. Tanken var å velja ut noko, ikkje køla på med alt mogleg – og på den målforma han sjølv nyttar. Værs’go!

Koble sammen så det ikke lekker …

Er man usikker på om et ord som har to deler skal skrives i ett eller to, si det høgt. Da hører man det som regel. Det blir altså verktøykasse, ikke verktøy kasse. Der har du forskjellen på samskriving og særskriving.

Når ledningen skal deles …

Og da er neste orddeling (altså ikke ord deling). Det er når ord skal deles på to linjer. Hvor er det lurt at bindestreken står? Et godt eksempel er binde-
streken, ikke bindes-
treken.

Helt sikkert ei lita stoppekran her …

Vi har mange rare kommaregler, det er det andre språk som har også. Ofte kjennes det naturlig med et lite stopp, da er man ofte på rett veg. Er du midt inne i en lang setning og blir i tvil, skriv om og sett heller punktum. Kortere setninger er ofte bra, men pass på så det blir fin tekstflyt.

Kommer det et men uti der et sted, skal det være komma foran. Til nå i dette avsnittet er det brukt en slags skjult vilkår. De fleste husker at setninger som begynner med dersom/om, hvis, såfremt, ifall, skal ha komma. Det samme gjelder når det er iboende. Det står strek under eksemplene. Som du ser, det kunne vært lagt til et dersom.

Og så noen skruer som må på rett plass ….

Studium eller studie?

Til og med høgskoler har rota med dette på nettsider og informasjon. Det gjør ikke vi som er studenter. Vi går på et studium, tar det studiet, du har tatt mange studier og vi gleder oss til å bli ferdig med disse studiene.

Men det gjennomføres mange studier av interessante emner. Du siterer altså en studie om et beredskapsemne. Denne studien er gjort i samarbeid med brannskolen. Du mener det trengs flere studier før du er førnøyd. Disse studiene vil du gjerne være med på.

Gater det ikke er lov å kjøre inn i …

Ligg unna ”i forhold til”. Det brukes nesten aldri riktig og er blitt en slags tyggis på fortauet i både skriftlig og muntlig språkbruk.

”Fokus” er også på fy-lista. Det er fare for overforbruk. Dessuten settes det sammen i alle slags tullebeskrivelser som ”bredt fokus” eller ”høgt fokus” og slikt. (Ok, vi som fotograferer er jo spesielt følsomme for slik, da.)

… men som du kan bruke om alt er helt riktig og det ikke er motgående trafikk

Ok, “i forhold til” kan brukes om det betyr sammenliknet med. Og hver gang du har lyst til å skrive ”fokus”? Tenk på at du bare skal ha det med én gang, ellers finne alternativer som ”rette oppmerksomhet mot”, ”sette søkelys på” m.m.

Ikke skrik!

Nettopp. Utropstegnet trenger du (nesten) ikke i fagtekst. Og store forbokstaver sjelden utenom begynnelsen av setning og egennavn.

23. februar 2015.
© Berit Rekve

jesuischarlie

Dei siste dagane har søkjelyset blitt retta mot kampfiksing i fotballen att. Denne gongen byrja det med at Erik Hagen i eit intervju med VG vedgjekk at han hadde gitt 3 000 dollar til ein dommar då han spelte i Zenit St. Petersburg. Til Dagsrevyen sa han seinare at han hadde gitt kraftig uttrykk for vreiden sin over at spelarane skulle vera med på slikt, men at han “følgde straumen”. Det er tid for nokre svært kritiske spørsmål til idrettsfolket.

Kvifor kastar ikkje idrettsfolk inn handkledet?
Kvifor følgde Erik Hagen straumen? Kampfiksing er berre éi grein i øvinga ugreie forhold i idretten. Kvifor kastar ikkje idrettsfolk inn handkledet når det går på etikk og moralen laus? Og kvifor hoppar ingen av med full openheit på grunn av uverdige forhold medan dei er aktive? Det er lett å forstå at ein ikkje vil mista karrieren, tapa pengar og meisterskap. Men kven må ikkje det når det vert avslørt at verksemda er etisk heilt på jordet?

“The Killing Fields of Qatar”
I det heile er det mange ting som får meg til å reagera på viljen toppidrettsfolk har til å delta der det er etiske problem. Det er freistande til dømes å døypa om stadiona som skal nyttast til fotball-VM i 2022 til The Killing fields of Qatar. Det har gått mange arbeidarliv der. I februar kunne The Guardian melda om ein rapport som viser at meir enn 400 nepalske arbeidarar har mista livet under bygginga.  Kvifor vil idrettsfolk konkurrera på slike stader når dei som lagar “leikestova” har det slik? Det vert rekna som ufint å dansa på ei grav. Men å konkurrera på eit grasfelt som er dødsstad er visst greitt. Her kan det bli tett med sørgjeband.

… og så OL og IOC
Det same gjeld for dei uetisk forholda kring fleire OL. Det skal ikkje vera politisk, men er det likevel, noko IOC garantert veit. Berre sjå på korleis menneske har blitt behandla i Beijing og Sotsji. Menneskerettar er fint, men vi skal berre vera med på festen til makthavarane først. Det er slik det eigentleg læt. I programmet Debatt på SVT1 30. januar meinte den svenske ishockeypresidenten Christer Englund at idretten ikkje har kompetanse og bakgrunn for å vurdera menneskerettar og slikt. nei vel? Vert ein heilt tett av å driva med idrett eller vera i organisasjonsleiing for slikt då, eller? (Professor i statsvitskap ved Göteborgs universitetet, Ulf Bjereld, har skrive eit innlegg på bloggen sin om emnet same kveld: Idrott och politik. Varför idrottsledare borde läsa Henrik Ibsen.)

Kva slags sjølvforståing har idretten?
Dette er kommersiell yrkesidrett, underhaldningsbusiness. Andre yrkesgrupper går vi etter, steg for steg, og forlangar betre etiske standardar. Vi går etter klesbransjen i Bangladesh etter katastrofane der òg. Idretten treng å ta eit grunnleggjande ordskifte om sjølvforståinga si. Det same gjeld alt det fagre ein seier om kor viktig toppidretten er for folkehelsa m.m., jf. retorikken i samband med OL-søknad. Det er bra med breiddeaktivitet, mosjon, inkludering, frivillig innsats. Men etter kvart går dette også over til vera instrument for siling til høgare presetasjonsnivå og toppidrett. Han er identitetsmarkør, nasjonal stoltheit, yrke og milliardbutikk.

Eg elskar å sjå mange idrettar på fjernsyn, men er heile tida medviten om at det er underhaldning, ikkje edel verksemd utanfor ein kvar etikk og moral. Og underhaldninga vil eg sjølvsagt skal vera utan juks og menneskerettsbrot, akkurat som maten eg et og kleda eg går i.

Det kan sjå ut til at nokre politikarar har problem med å forstå at munnen er ein del av kroppen. Er det difor dei slit med å vedta å få visse typar tannbehandling inn i same system som anna helsehjelp? Eller er det fare for at nokre trur tannhelse handlar mest om kosmetisk behandling og eit lite hol i ny og ne? Då skal det vera meg ei glede å fylla att kunnskapsholet – rotfylla det.

Eg synest rotfylling er eit godt døme, fordi diagnosen bak denne behandlinga viser korleis tilstandar i munn og tenner kan likna på tilsvarande på andre delar av kroppen. Men der ein i det eine tilfellet fort må ut med 6-7 000 kroner, det andre kanskje nokre eigendelar til fastlækjar og spesialisthelseteneste. Men dei siste overstig ikkje 2040 kroner i 2013 (sjå lenkje til Helfo nedanfor).

Sidan eg meiner dette er eit så talande døme, skal eg forklara det nokså inngåande. Bakgrunnen for dei faglege detaljane er eit intervju eg har gjort med tannlækjar Johan Øiestad.

Då eg måtte til pers med rotfylling i fjor, vart eg nyfiken på kva dette eigentleg var for noko. Denne behandlinga av eit område om lag mellom munnhola og bihola skulle altså kosta ein stad mellom 6 000 og 7 000 kroner for heile prosessen (med ny krone hadde det blitt 5 000 til 6 000 kroner til ifølgje tannlækjaren min). Det er ei form for nekrose (daud tann). Nekrose er jo ein tilstand som kan dukka opp andre stader på kroppen òg, men då vert det behandla på vanlege premiss for helsestell, med avgrensa eigendelar.

Kan føra til alvorelge sjukdomar

Kva dreiar det seg så om medisinsk sett? Nekrose i ei tann skuldast bakterier som har gått via eit hol og kome inn i rotkanalen. Her lagar dei infeksjon med det resultat at nerva døyr. Desse bakteriane kan spre seg via blodbanen og til andre stader i kroppen. Det blir kalla bakteriemi, og det er vitskaplege haldepunkt for at det er ein klår risikofaktor for til dømes hjerteinfarkt, hjerneslag, seier Øiestad. Ein går altså med såkalla patogene bakterier i kroppen.

Nekrose i munnregionen luksusproblem, men i foten sjukdom?

Ser det ut til at denne tilstanden i munnen er eit luksusproblem som ikkje har noko med helsetilstanden i kroppen som heilskap å gjera? Korleis artar nekrose i til dømes ein fot seg? Den mest typiske og alvorlege er kaldbrann (gangren). Då døyr òg vevet, og ein må amputera foten.

Då er vi ved poenget. Det gir rett og slett ikkje meining at medisinske tilstandar som liknar kvarandre, skal handsamast så ulikt. Sit det i munnen, kan det for mange dreia seg om kanskje ein tredel av ei månadsløn å gjera noko med det. Sit det i ei tå, kostar det nokre hundrelappar i eigendel.

Politisk vilje mot rekneark

Skal politikarane endeleg ta dette alvorleg no? Eller kanskje sanninga er at Finansdepartementet har rekna på det, funne ut at dette vert dyrt, og så har Helse- og omsorgdepartementet og Stortinget godteke det?

 

Lenkje:

HELFO – oversyn over eigendelar og satsar
Sak frå NRK 17. april 2013 om framlegg om tannlækjarfrikort
Debattinnlegg i Aftenposten 18. juni 2013 av Einar Kr. Holtet og Einar Berg: Jumbo i tannhelsehjelp

 

handskrift

berre di eiga

hand

kan teikna

dei orda

kjærleiken

vil seia

den utvalde

[Oppdatert 24. oktober]

Det går heitt og høgt for seg om bygging av Munch-museum for tida. Ein utløysande faktor no er at tilhengjarar av Lambda-bygget driv ivrig “re-lansering” av bygget og har skipa til fakkeltog 23. oktober. Berre verkemiddelet har ført til ein del reaksjonar. Dette ser ut som verkemiddel-overkill og symbolikk på ville vegar.

Men kronikken til operadirektør Tom Remlov i Aftenposten lyfter spørsmålet godt.

Eg snur, trur eg. I utgangspunktet tykte eg Bjørvika var ein god idé, men at Lambda var eit svært dårleg val. Så har eg tenkt at no er snart Bjørvika heilt øydelagt, så eitt bygg eg mislikar frå eller til, kva gjer vel det? Eg reiser altså gjennom dette området kvar dag (med buss som kjem frå Mossevegen og stoppar ved Operaen). Med all bygginga der er det kanskje på tide å stoppa opp og heller tenkja på utviklinga av ein akse mot Tøyen og tenkja store utviklingsgrep der.

Det har vore lett å tenkja at så stor verdsarv som Munch er, må liggja langt over byutviklingspolitiske grep – gjerne omtala lokaliseringskrangel på norsk. Eg har tenkt slik i ein del tilfelle. Det er ofte noko smålåte over ordskiftet om kulturarv. Men det kan sjå ut til at det er når Munch er ute til lufting rundt i verda, det verkeleg set merke. Berre sjå på tilstrøyma til utstillingane som har vore i Frankrike, Tyskland og England nyleg. Men eg synes altså vi skal leggja mykje pengar i nytt museum for denne kunsten. La det bli storfelt, ei djerv satsing, slik det vart med Operaen. Eg synest det er grunn til å tenkja over det Anne-Britt Gran (professor påi BI og fagleg leiar for bach.programmet i Kultur og ledelse) sa på Twitter 23. oktober:

Munch overlever som stor kunstner uansett, derfor bør nytt museum primært ses i byutviklingssammenheng.
(@abgran)

Ei anna sak er at nokre framstiller det som om Tøyen ligg langt unna sentrum. Det er ikkje sant. Det er berre ikkje så vanleg å gå frå Operaen og dit. Endå betre grunn til å gjera noko vesentleg at med aksen Tøyen – Bjørvika, med andre ord.

Og så er det med god grunn Remlov minner om operasaka. Eg stod midt oppe i henne og meinte det var greitt å byggja på Vestbanen dersom ein ikkje hadde så store ambisjonar at det måtta koma raskt framfor godt. Om ein derimot verkeleg meinte operasaka var viktig, meinte eg ein burde la det ta litt meir tid, og få ei meir storslått løysing.  Få som angrar no, trur eg. Vi må faktisk tenkja like bravt om Munch-arven. Tenk på kva Bilbao satsa med Guggenheim og utvikling av byen.

Det har blitt freistande å finlesa alle planane knytte til by- og museumsutvikling på Tøyen.

Nokre lenkjer

(Kommentar i Kringom 2-2012)

Vi nærmar oss 200-årsjubileet for Ivar Aasen. Framleis dampar det av vreide i Noreg, språkvreide. Stundom sit eg i djup undring. Kvar kjem all denne vreiden frå? 

Eg treng ikkje skriva historia om målstriden her. De kan det viktigaste om han frå før. Undringa mi ligg i det eg ser i det daglege, korleis vreiden overlever. Det vert nytta sterke ord for å uttrykkja uvilje mot å læra nynorsk. At unge er ekstra frekke i formuleringane sine i nettordskifta, er no så si sak. Det er verre når vaksne, velutdanna tek til med åtaka sine og omtale av det unyttige. Ein eller annan stad må dei unge ha fått vreiden frå.

Her om dagen hamna eg i nok eit slikt ordskifte. Det er ei pedagogisk oppgåve som aldri tek slutt. Og det er ikkje til å koma vekk frå at vi som synest det er viktig å halda språkarven med to målformer i hevd, må forstå dei andre. Om vi ikkje vil forstå kvifor somme meiner det er rart å bruka tid på to former som er gjensidig forståelege, leitar vi truleg heller ikkje godt nok etter argumenta for.

Greier vi å formidla det eg kallar meirspråkleg glede og kompetanse? Er lærarane godt nok skolerte? Det ser ikkje slikt ut. Det held i alle fall ikkje å peika på at nynorsk er fint, visa til all den gode litteraturen, at nynorsken er tufta på talemåla våre. Folk som ikkje kjenner seg heime i nynorskskriving, kan ikkje overtalast til å kjenna det slik fordi nokon meiner dialekten deira ligg nærare nynorsk enn bokmål.

Sånn, då er er det sagt. Nok tungsinn.

Språkåret 2013 – no gjeld det som…

Vi står framfor eit spennande år. Det er laga utfordrande mål og planar. Frå styringsgruppa heiter det at ”Språkåret 2013 skal bli ei raus feiring av språklege skilnader og mangfald”. Eitt av måla er å ”gjere også bokmålsbrukarane stolte av den nynorske skriftkulturen”.

Språkåret skal vera inkluderande, gjera alle til deltakarar. Det gir oss alle høve til å utfordra, både oss sjølve og andre. Tek til dømes dei største mediehusa ballen? Tek dei han ikkje i 2013, når skal dei då ta han?

Greier vi å snu frå vreid til stolt?

Følg

Få alle nye innlegg levert til Innboksen din.