Feeds:
Innlegg
kommentarar

Dei siste dagane har søkjelyset blitt retta mot kampfiksing i fotballen att. Denne gongen byrja det med at Erik Hagen i eit intervju med VG vedgjekk at han hadde gitt 3 000 dollar til ein dommar då han spelte i Zenit St. Petersburg. Til Dagsrevyen sa han seinare at han hadde gitt kraftig uttrykk for vreiden sin over at spelarane skulle vera med på slikt, men at han “følgde straumen”. Det er tid for nokre svært kritiske spørsmål til idrettsfolket.

Kvifor kastar ikkje idrettsfolk inn handkledet?
Kvifor følgde Erik Hagen straumen? Kampfiksing er berre éi grein i øvinga ugreie forhold i idretten. Kvifor kastar ikkje idrettsfolk inn handkledet når det går på etikk og moralen laus? Og kvifor hoppar ingen av med full openheit på grunn av uverdige forhold medan dei er aktive? Det er lett å forstå at ein ikkje vil mista karrieren, tapa pengar og meisterskap. Men kven må ikkje det når det vert avslørt at verksemda er etisk heilt på jordet?

“The Killing Fields of Qatar”
I det heile er det mange ting som får meg til å reagera på viljen toppidrettsfolk har til å delta der det er etiske problem. Det er freistande til dømes å døypa om stadiona som skal nyttast til fotball-VM i 2022 til The Killing fields of Qatar. Det har gått mange arbeidarliv der. I februar kunne The Guardian melda om ein rapport som viser at meir enn 400 nepalske arbeidarar har mista livet under bygginga.  Kvifor vil idrettsfolk konkurrera på slike stader når dei som lagar “leikestova” har det slik? Det vert rekna som ufint å dansa på ei grav. Men å konkurrera på eit grasfelt som er dødsstad er visst greitt. Her kan det bli tett med sørgjeband.

… og så OL og IOC
Det same gjeld for dei uetisk forholda kring fleire OL. Det skal ikkje vera politisk, men er det likevel, noko IOC garantert veit. Berre sjå på korleis menneske har blitt behandla i Beijing og Sotsji. Menneskerettar er fint, men vi skal berre vera med på festen til makthavarane først. Det er slik det eigentleg læt. I programmet Debatt på SVT1 30. januar meinte den svenske ishockeypresidenten Christer Englund at idretten ikkje har kompetanse og bakgrunn for å vurdera menneskerettar og slikt. nei vel? Vert ein heilt tett av å driva med idrett eller vera i organisasjonsleiing for slikt då, eller? (Professor i statsvitskap ved Göteborgs universitetet, Ulf Bjereld, har skrive eit innlegg på bloggen sin om emnet same kveld: Idrott och politik. Varför idrottsledare borde läsa Henrik Ibsen.)

Kva slags sjølvforståing har idretten?
Dette er kommersiell yrkesidrett, underhaldningsbusiness. Andre yrkesgrupper går vi etter, steg for steg, og forlangar betre etiske standardar. Vi går etter klesbransjen i Bangladesh etter katastrofane der òg. Idretten treng å ta eit grunnleggjande ordskifte om sjølvforståinga si. Det same gjeld alt det fagre ein seier om kor viktig toppidretten er for folkehelsa m.m., jf. retorikken i samband med OL-søknad. Det er bra med breiddeaktivitet, mosjon, inkludering, frivillig innsats. Men etter kvart går dette også over til vera instrument for siling til høgare presetasjonsnivå og toppidrett. Han er identitetsmarkør, nasjonal stoltheit, yrke og milliardbutikk.

Eg elskar å sjå mange idrettar på fjernsyn, men er heile tida medviten om at det er underhaldning, ikkje edel verksemd utanfor ein kvar etikk og moral. Og underhaldninga vil eg sjølvsagt skal vera utan juks og menneskerettsbrot, akkurat som maten eg et og kleda eg går i.

Det kan sjå ut til at nokre politikarar har problem med å forstå at munnen er ein del av kroppen. Er det difor dei slit med å vedta å få visse typar tannbehandling inn i same system som anna helsehjelp? Eller er det fare for at nokre trur tannhelse handlar mest om kosmetisk behandling og eit lite hol i ny og ne? Då skal det vera meg ei glede å fylla att kunnskapsholet – rotfylla det.

Eg synest rotfylling er eit godt døme, fordi diagnosen bak denne behandlinga viser korleis tilstandar i munn og tenner kan likna på tilsvarande på andre delar av kroppen. Men der ein i det eine tilfellet fort må ut med 6-7 000 kroner, det andre kanskje nokre eigendelar til fastlækjar og spesialisthelseteneste. Men dei siste overstig ikkje 2040 kroner i 2013 (sjå lenkje til Helfo nedanfor).

Sidan eg meiner dette er eit så talande døme, skal eg forklara det nokså inngåande. Bakgrunnen for dei faglege detaljane er eit intervju eg har gjort med tannlækjar Johan Øiestad.

Då eg måtte til pers med rotfylling i fjor, vart eg nyfiken på kva dette eigentleg var for noko. Denne behandlinga av eit område om lag mellom munnhola og bihola skulle altså kosta ein stad mellom 6 000 og 7 000 kroner for heile prosessen (med ny krone hadde det blitt 5 000 til 6 000 kroner til ifølgje tannlækjaren min). Det er ei form for nekrose (daud tann). Nekrose er jo ein tilstand som kan dukka opp andre stader på kroppen òg, men då vert det behandla på vanlege premiss for helsestell, med avgrensa eigendelar.

Kan føra til alvorelge sjukdomar

Kva dreiar det seg så om medisinsk sett? Nekrose i ei tann skuldast bakterier som har gått via eit hol og kome inn i rotkanalen. Her lagar dei infeksjon med det resultat at nerva døyr. Desse bakteriane kan spre seg via blodbanen og til andre stader i kroppen. Det blir kalla bakteriemi, og det er vitskaplege haldepunkt for at det er ein klår risikofaktor for til dømes hjerteinfarkt, hjerneslag, seier Øiestad. Ein går altså med såkalla patogene bakterier i kroppen.

Nekrose i munnregionen luksusproblem, men i foten sjukdom?

Ser det ut til at denne tilstanden i munnen er eit luksusproblem som ikkje har noko med helsetilstanden i kroppen som heilskap å gjera? Korleis artar nekrose i til dømes ein fot seg? Den mest typiske og alvorlege er kaldbrann (gangren). Då døyr òg vevet, og ein må amputera foten.

Då er vi ved poenget. Det gir rett og slett ikkje meining at medisinske tilstandar som liknar kvarandre, skal handsamast så ulikt. Sit det i munnen, kan det for mange dreia seg om kanskje ein tredel av ei månadsløn å gjera noko med det. Sit det i ei tå, kostar det nokre hundrelappar i eigendel.

Politisk vilje mot rekneark

Skal politikarane endeleg ta dette alvorleg no? Eller kanskje sanninga er at Finansdepartementet har rekna på det, funne ut at dette vert dyrt, og så har Helse- og omsorgdepartementet og Stortinget godteke det?

 

Lenkje:

- HELFO – oversyn over eigendelar og satsar
- Sak frå NRK 17. april 2013 om framlegg om tannlækjarfrikort
Debattinnlegg i Aftenposten 18. juni 2013 av Einar Kr. Holtet og Einar Berg: Jumbo i tannhelsehjelp

 

handskrift

berre di eiga

hand

kan teikna

dei orda

kjærleiken

vil seia

den utvalde

[Oppdatert 24. oktober]

Det går heitt og høgt for seg om bygging av Munch-museum for tida. Ein utløysande faktor no er at tilhengjarar av Lambda-bygget driv ivrig “re-lansering” av bygget og har skipa til fakkeltog 23. oktober. Berre verkemiddelet har ført til ein del reaksjonar. Dette ser ut som verkemiddel-overkill og symbolikk på ville vegar.

Men kronikken til operadirektør Tom Remlov i Aftenposten lyfter spørsmålet godt.

Eg snur, trur eg. I utgangspunktet tykte eg Bjørvika var ein god idé, men at Lambda var eit svært dårleg val. Så har eg tenkt at no er snart Bjørvika heilt øydelagt, så eitt bygg eg mislikar frå eller til, kva gjer vel det? Eg reiser altså gjennom dette området kvar dag (med buss som kjem frå Mossevegen og stoppar ved Operaen). Med all bygginga der er det kanskje på tide å stoppa opp og heller tenkja på utviklinga av ein akse mot Tøyen og tenkja store utviklingsgrep der.

Det har vore lett å tenkja at så stor verdsarv som Munch er, må liggja langt over byutviklingspolitiske grep – gjerne omtala lokaliseringskrangel på norsk. Eg har tenkt slik i ein del tilfelle. Det er ofte noko smålåte over ordskiftet om kulturarv. Men det kan sjå ut til at det er når Munch er ute til lufting rundt i verda, det verkeleg set merke. Berre sjå på tilstrøyma til utstillingane som har vore i Frankrike, Tyskland og England nyleg. Men eg synes altså vi skal leggja mykje pengar i nytt museum for denne kunsten. La det bli storfelt, ei djerv satsing, slik det vart med Operaen. Eg synest det er grunn til å tenkja over det Anne-Britt Gran (professor påi BI og fagleg leiar for bach.programmet i Kultur og ledelse) sa på Twitter 23. oktober:

Munch overlever som stor kunstner uansett, derfor bør nytt museum primært ses i byutviklingssammenheng.
(@abgran)

Ei anna sak er at nokre framstiller det som om Tøyen ligg langt unna sentrum. Det er ikkje sant. Det er berre ikkje så vanleg å gå frå Operaen og dit. Endå betre grunn til å gjera noko vesentleg at med aksen Tøyen – Bjørvika, med andre ord.

Og så er det med god grunn Remlov minner om operasaka. Eg stod midt oppe i henne og meinte det var greitt å byggja på Vestbanen dersom ein ikkje hadde så store ambisjonar at det måtta koma raskt framfor godt. Om ein derimot verkeleg meinte operasaka var viktig, meinte eg ein burde la det ta litt meir tid, og få ei meir storslått løysing.  Få som angrar no, trur eg. Vi må faktisk tenkja like bravt om Munch-arven. Tenk på kva Bilbao satsa med Guggenheim og utvikling av byen.

Det har blitt freistande å finlesa alle planane knytte til by- og museumsutvikling på Tøyen.

Nokre lenkjer

(Kommentar i Kringom 2-2012)

Vi nærmar oss 200-årsjubileet for Ivar Aasen. Framleis dampar det av vreide i Noreg, språkvreide. Stundom sit eg i djup undring. Kvar kjem all denne vreiden frå? 

Eg treng ikkje skriva historia om målstriden her. De kan det viktigaste om han frå før. Undringa mi ligg i det eg ser i det daglege, korleis vreiden overlever. Det vert nytta sterke ord for å uttrykkja uvilje mot å læra nynorsk. At unge er ekstra frekke i formuleringane sine i nettordskifta, er no så si sak. Det er verre når vaksne, velutdanna tek til med åtaka sine og omtale av det unyttige. Ein eller annan stad må dei unge ha fått vreiden frå.

Her om dagen hamna eg i nok eit slikt ordskifte. Det er ei pedagogisk oppgåve som aldri tek slutt. Og det er ikkje til å koma vekk frå at vi som synest det er viktig å halda språkarven med to målformer i hevd, må forstå dei andre. Om vi ikkje vil forstå kvifor somme meiner det er rart å bruka tid på to former som er gjensidig forståelege, leitar vi truleg heller ikkje godt nok etter argumenta for.

Greier vi å formidla det eg kallar meirspråkleg glede og kompetanse? Er lærarane godt nok skolerte? Det ser ikkje slikt ut. Det held i alle fall ikkje å peika på at nynorsk er fint, visa til all den gode litteraturen, at nynorsken er tufta på talemåla våre. Folk som ikkje kjenner seg heime i nynorskskriving, kan ikkje overtalast til å kjenna det slik fordi nokon meiner dialekten deira ligg nærare nynorsk enn bokmål.

Sånn, då er er det sagt. Nok tungsinn.

Språkåret 2013 – no gjeld det som…

Vi står framfor eit spennande år. Det er laga utfordrande mål og planar. Frå styringsgruppa heiter det at ”Språkåret 2013 skal bli ei raus feiring av språklege skilnader og mangfald”. Eitt av måla er å ”gjere også bokmålsbrukarane stolte av den nynorske skriftkulturen”.

Språkåret skal vera inkluderande, gjera alle til deltakarar. Det gir oss alle høve til å utfordra, både oss sjølve og andre. Tek til dømes dei største mediehusa ballen? Tek dei han ikkje i 2013, når skal dei då ta han?

Greier vi å snu frå vreid til stolt?

Og ut av sorg, frykt, tårer
gror kjærleik, von og samhald,
med roser i hand, ikkje våpen,
med omfamning, ikkje knyttneve.

Det går jamt høglytt strid om sjukehuskø og mangel på ressursar. Og så kjem Helse- og omsorgsdepartementet og føreslår at offentleg helseteneste skal ta seg av rituell omskjering av gutar “fordi det vert gjort uansett”, som statssekrekretær Tord Dale sa i Dagsnytt 18 i ettermiddag. Særleg det siste er ein måte å argumentera på som nokre fort kan gripa til når det gjeld jenter òg. Vel, det er eit anna ordskifte, men må nemnast når argumentasjonsmåten er så enkel. Om slik argumentasjon skal vera gjengs, skal dei få det travelt med å oppretta ein del andre tilbod òg.

Etter mi meining er dette heller ikkje eit område å prioritera når andre tilbod står i fare for å bli borte. Ein del ting må ein til privat klinikk for å få “pynta på”. Dette er eit slikt område. Så får helse- og barnevernsstyresmaktene heller sjå til at ein finn andre måtar å bli kvitt den farlege praksisen vi òg veit eksisterer.

Denne saka tykkjer eg Nasjonalt råd for prioritering og kvalitet i helsevesenet sjå på.

Ei anna sak er den generelle motstanden eg har mot slike rituelle inngrep, anten det gjeld gutar eller jenter. Det er eit ordskifte for seg, men sjølvsagt ein del av heile biletet. Det er heilt utruleg korleis ein del synest det er greitt å forsvara just denne religiøst funderte praksisen (fordi han er fire tusen år gamal…), medan andre tradisjonar vil dei går føre for å bli kvitt. Skal kvinner teia i forsamlinga? Noko anna folk vil ta vare på frå den tida?

Det er trist korleis motstandarar av barneomskjering vert stempla som motstandarar mot religiøse grupper. Det betyr at når ein vil setja det frie valet til born, mot unødige, irreversible inngrep i friskt vev, skal vaksne sine religiøse val stå over. Vel, eg let valet liggja hjå barnet. Stemplinga forsvinn vonleg om nokre generasjonar.

Kva tykkjer du?

Andre lenkjer:

Andre i ordskiftet:

Følg

Få alle nye innlegg levert til Innboksen din.